บทสรภัญญ์ พื้นบ้านอีสาน



 

 

 

มาลาดวงดอกไม้ มาตั้งไว้เพื่อบูชา

ขอบูชาคุณพระพุทธ ผู้สูงสุดในโลกา



มาลาดวงดอกไม้ มาตั้งไว้เพื่อบูชา

ขอบูชาคุณพระธรรม อันน้อมนำเกิดปัญญา



มาลาดวงดอกไม้ มาตั้งไว้เพื่อบูชา

ขอบูชาคุณพระสงฆ์ ผู้ดำรงศาสนา



มาลาดวงดอกไม้ มาตั้งไว้เพื่อบูชา

ขอบูชาคุณบิดา คุณมารดาที่เลี้ยงมา



มาลาดวงดอกไม้ มาตั้งไว้เพื่อบูชา

ขอบูชาครูผู้สอน ผู้เขียนกลอนสรภัญญ์



ดอกไม้เก็บใส่ขัน ตั้งเป็นฐานอยู่สอนลอน

ปวงข้าประนมกร จงถาวรทุกองค์เทอญ ฯ



 กลอนกราบบูชาพระรัตนตรัย

 

 

(นำ) เตรียมตัวพวกเราเอย ๆ เตรียมตัวเลยประนมมือ

(รับ) เตรียมตัวนั่งประโหย่ง ๆ ประนมมือขึ้นชอนลอน



ยกพระกรขึ้นกราบทูล ๆ อันไพบูลย์ระลึกถึง

กราบลงครั้งที่หนึ่ง ๆ ระลึกถึงคุณพระพุทธ



กราบลงครั้งที่สอง ๆ ตั้งใจปองแด่พระธรรม

กราบลงครั้งที่สาม ๆ ตั้งใจงามต่อพระสงฆ์



สตรีผู้เลื่อมใส ๆ จงตั้งใจทุกคนเทอญ

แต่นี้เริ่มบูชา ๆ ดวงมาลาบูชาคุณ



ขอบูชาแด่พระพุทธ ๆ ผู้ได้ตรัสรู้มา

ขอบูชาแด่พระธรรม ๆ ผู้ได้นำคำสอนมา



ขอบูชาแด่พระสงฆ์ ๆ ผู้ดำรงพระวินัย

มาลาดวงดอกไม้ ๆ มาตั้งไว้เพื่อบูชา



ขอบูชาแด่พระพุทธ ๆ แด่พระธรรมพระสงฆ์พร้อม

ด้วยจิตอันนอบน้อม ๆ พร้อมทั้งครูผู้มีคุณ



ขอบูชาบุญส่วนนี้ ๆ จงเกิดมีแก่ข้าเทอญ

 

 

 กลอนพระธาตุพนม

 

 

(นำ) พระธาตุพระนมนี้ เป็นเจดีย์อันอุดม,

(รับ) ทั้งเป็นที่นิยม ของปวงชนแต่เดิมมาฯ



สร้างไว้แต่คราวที่ องค์มุนีศาสดา

ดับสิ้นสังขารา เสด็จเข้าสู่นิพพานฯ



ประมาณได้แปดปี ปรากฏมีในตำนาน,

ว่ามีผู้เชี่ยวชาญ ขีณาสพศิษย์พระองค์ฯ



นามว่ากัสสปะ ผู้ไม่ละจากธุดงค์,

ท่านนั้นมีประสงค์ ให้พระธาตุรุ่งเรืองนามฯ



จึงนำเอาพระธาตุ ของพระศาสดาจารย์,

พร้อมทั้งผู้เชี่ยวชาญ อรหันต์ห้าร้อยองค์ฯ



เหาะมาทางอากาศ งามวิลาศดุจดังหงส์,

มาถึงก็รีบลง สู่ภาคพื้นดังใจจงฯ



จึงได้ไปปรึกษา ชวนพระยาห้าพระองค์,

เมื่อได้คำตกลง แล้วก็เริ่มก่ออุโมงค์ฯ



เสร็จแล้วจึงนำเอา ธาตุหัวอกพุทธองค์,

ใส่ไว้ในอุโมงค์ แล้วปิดไว้แต่นั้นมาฯ



ครั้งนั้นนครศรี โคตรบุรียังรุ่งเรือง,

เป็นเมืองที่ลือเรื่อง เจริญเรืองเป็นศักดิ์ศรีฯ



ได้ฝากของดีไว้ พวกเราได้เป็นโชคดี,

ควรเราจะเปรมปรีด์ เชิดชูไว้ให้ดี เทอญ ฯ

 

 

 กลอนแผ่เมตตาหลวง



(นำ) ขอแผ่เมตตาหลวง สัตว์ทั้งปวงมีนานา,

(รับ) สัตว์ปีกบินบนฟ้า สัตว์ปูปลาแม่น้ำเย็น ฯ



สัพเพนะสัตตา อเวราอย่าจองเวร,

สัตว์ตายหรือสัตว์เป็น จงอยู่เย็นสถาพร ฯ



สัพเพเทวดา พวกผู้ข้าขอวิงวอน,

รุกเขาป่าดงดอน ทั่วสิงขรสุขทุกวัน ฯ



สัพเพปุคคะลา มนุสสามาร่วมกัน

ผิดใจโทษมหันต์ อภัยกันมีเมตตา ฯ



เจ้าแม่ธรณี ทุกพื้นที่พระสุธา ,

สัพเพปุริสา อิตถิยามีถมไป ฯ



เจ้ากรรมหรือนายเวร ขอให้เป็นผู้มีชัย ,

สัตว์น้อยหรือสัตว์ใหญ่ อย่ามีภัยมาราวี ฯ



สัพเพผีปีศาจ ผีพวกขาดอาหารกิน,

พวกนี้น้ำตาริน ไม่ได้กินทรมาร ฯ



คือเปรตพวกอดข้าว ของพระเจ้าพิมพิสาร,

พวกญาติไม่ได้ทาน ตามสถานในวัดวา ฯ



โชคดีพระสัมมา องค์สัตถาทรงเทศน์โปรด

พวกเปรตที่ต้องโทษ ทรงผายโผดพ้นทุกข์ใจ ฯ



ทำบุญส่งไปให้ จึงได้กินอิ่มฤทัย,

ทำบุญต้องเร็วไว ถ้าช้าไปเสียใจเอย ฯ

 

 

 กลอนวันศีลน้อยวันศีลใหญ่

 

 

(นำ) เจ็ดค่ำวันศีลน้อย อย่าด่าป้อยเสพสุรา,

(รับ) แปดค่ำถือศีลห้า ไปวัดวาสร้างกุศล ฯ



สิบสี่ค่ำอย่าหมองหม่น จงเป็นคนใจสะอาด ,

สิบห้าค่ำอย่าประมาท อย่าอาฆาตและจองเวรฯ



หลีกเว้นให้ไกลไกล จงตั้งใจให้มีธรรม,

สี่วันเป็นวันพระ อด ลด ละ พ่อแม่เอยฯ



ทำบุญไว้ตามเคย พ่อแม่เอยจะสบาย,

ความโศกจะกลับกลาย จากวอดวายกลายเป็นดีฯ



คุณธรรมอยู่ในจิต ทำชีวิตให้มีศรี,

จบกันเพียงแค่นี้ สวัสดีสุขีเทอญฯ



 กลอนศีล 5

 

 

วันนี้มีเรื่องราว จะขอกล่าวเป็นคำสอน

ขาดศีลจะเดือดร้อน พึงสังวรกันให้ดี

 

 

ศีลห้าอย่าเลือนหาย หญิงและชายนั้นควรมี

ชีวิตจะสุขขี ถ้าเรามีศีลทุกวัน



ข้อหนึ่งพึงระวัง อย่าทำผิดคิดเบียดเบียน

สัตว์โลกควรเป็นเพื่อน จึงขอเตือนอย่าฆ่าฟัน

 

 

เวรกรรมจะนำมา ในไม่ช้าจะตามทัน

ปานาอย่าฆ่ากัน จะสุขสันต์ทุกวันคืน

 

 

ข้อสองตรองให้ดี อยากมั่งมีต้องทำงาน

ห้ามลักของชาวบ้าน ถูกประจานจะขมขื่น



อทินนาอย่าทำผิด คิดขโมยของคนอื่น

รู้แล้วอย่าฝ่าฝืน แสนกล้ำกลืนถูกจำจอง



ข้อสามอย่าตามใจ จิตอย่าไวใฝ่ตัณหา

สามีภรรยา ห้ามโลภาผิดคู่ครอง



กาเมสุมิจฉา ให้รักษาอย่ามัวหมอง

ละเมิดผิดครรลอง ปวดสมองเกิดวุ่นวาย



ข้อสี่มีสัจจะ เจรจาอย่าลวงใคร

ควรคิดให้ยาวไกล ผิดพลาดไปภัยมากมาย

 

 

มุสาอย่าโกหก ตกนรกบ่วงอบาย

พูดปดควรละอาย เราทั้งหลายอย่าได้ทำ

 

 

ข้อห้าอย่าได้คิด ไปเป็นมิตรกับสุรา

เมามายหมดคุณค่า จะนำพาไปก่อกรรม

 

 

สุราเมระยะ ท่านให้ละสิ่งมึนเมา

เสพแล้วจะโง่เขลา ชีวิตเศร้าไปจนตาย

 

 

ร้องมาคงเข้าใจ ในเนื้อหาศีลห้านี้

ทำได้จะสุขี หมดราคีทั้งใจกาย

 

 

คงพอเพียงเท่านี้ ขอยุติการบรรยาย

กราบลาท่านทั้งหลาย สุขสบายทุกคนเทอญ



 กลอนไหลเรือไฟ

 

 

(นำ) ล่องเรือไหลเรือไฟ ลงเรือไปลำน้ำโขง,

(รับ) ตะวันอัสดง แม่น้ำโขงพาชื่นใจฯ



ธรรมเนียมประเพณี ทำทุกปีไหลเรือไฟ,

จัดงานครั้งยิ่งใหญ่ ให้เกริกไกรมโหฬารฯ



นครพนมคือ เมืองลือชื่อดำเนินงาน,

เหมือนชมแดนวิมาน ไฟระรานตระการตาฯ



เรือไฟลำน้ำโขง แสงไหลลงในคงคา,

ในน้ำก็มีปลา ว่ายไปมาชมเรือไฟฯ



ฝั่งโขงประเทศลาว พวกหนุ่มสาวเขาสนใจ,

มาชมไหลเรือไฟ ประเทศไทยเราเจริญฯ



พระจันทร์วันเต็มดวง แสงโชติช่วงน่าเพลิดเพลิน,

หนุ่มสาวเหมือนหงส์เหิน พากันเดินริมฝั่งโขงฯ



ลาวไทยใกล้พรมแดน เหมือนเป็นแฟนได้เชื่อมโยง,

สองฝั่งแม่น้ำโขง น้ำไหลโค้งเข้าหากันฯ



พวกลาวและชาวไทย สัมพันธ์ไว้กับเวียงจันทน์,

ขอเป็นพี่น้องกัน ไทยเวียงจันทน์รักกันเอยฯ



 กลอนประเพณีสิบสองเดือน

 

 

(นำ) คำสอนต่อไปนี้ ประเพณีสิบสองเดือน,

(รับ) พวกเราจะขอเตือน สิบสองเดือนจดจำเอา



เดือนอ้ายบุญกองข้าว ให้พวกเราจงทำทาน,

เดือนยี่บุญเข้ากรรม พวกเราทำแต่ความดี ๆ



เดือนสามบุญข้าวจี่ ถึงเดือนสี่บุญพระเวส,

เดือนห้าบุญสงกรานต์ พวกหนุ่มสาวร่วมเฮฮา



เล่นน้ำเล่นกีฬา มีชีวาสุขสมใจ,

เดือนหกบุญบั้งไฟ พุตะไลบั้งไฟหมื่น



เดือนเจ็ดบุญกลางบ้าน พวกเราพากันทำทาน,

เดือนแปดอธิฐาน อะธิฐานเข้าพรรษา



เข้าพรรษาไปทอดเทียน บำเพ็ญเพียรรักษาศีล,

เดือนเก้าประดับดิน พวก เรากินเพื่อผู้ตาย



เดือนสิบบุญข้าวสาก นำเอามามีมากมาย,

ทำบุญให้ผู้ตาย มีมากมายหลายนาบหน้า



เดือนสิบเอ็ดออกพรรษา พวกเรามาทอดกฐิน,

เดือนสิบสองลอยกระทง พากันลงห้วยลำคลอง



ทอดประทีปดวงมาลา เพื่อบูชารอยพระบาท,

ทำบุญและทำทาน สุขสำราญบานฤทัย



พวกเรารักษาไว้ ทั้งหญิงชายคุณความดี,

ทำตามประเพณี ประเพณีสิบสองเดือน ๆ

 

 

 กลอนประสูติพุทธองค์

 

 

(นำ) บัดนี้จะได้กล่าว ถึงเรื่องราวของพระองค์,

(รับ) ลงมาบังเกิดเกล้า เอากำเนิดในโลกา



เสด็จมายามราตรี เข้าสู่ครรภ์ของมารดา,

ปีนั้นปีระกา จำไว้หนาท่านทุกคน



อยู่ในครรภ์ไม่ได้นาน กะประมาณได้สิบเดือน,

ประสูติพระองค์นั้น คือเดือนหกตรงวันเพ็ญ



เป็นวันอันประเสริฐ เดือนล้ำเลิศบูรมี,

ปีนั้นเป็นปีจอ เมื่อ พ.ศ. ยังไม่มี



ก่อนเวลาตั้ง พ.ศ. พุทธองค์ ๘๐ ปี,

วันศุกร์เป็นวันดี พุทธองค์ท่านเกิดมา



ประสูติพระองค์นั้น ในสวนลุมพินีวัน,

เป็นน่าอัศจรรย์ อรหันต์บังเกิดมา



มารดาชื่อมายา พระบิดาชื่อสุทโธ,

พระองค์ชื่อพระโพธิ์ สิทธัตถะจำไว้หนา



วงศาคนาญาติ ของพระองค์มีหลายองค์,

พระเจ้าสีหนุ ผู้เป็นปู่ของพระองค์



พระองค์ผู้เป็นหลาน กาญจนาผู้เป็นย่า,

พิมพานางเป็นสะใภ้ อยู่มาได้กับพระองค์



ตอนนี้ของลาลง ท่านทั้งหลายจำไว้เถิด,

ตอนนี้ของลาลง ท่านทั้งจำไว้เถิด

 

 

 กลอนเทพยุดา

 

 

(นำ) ดูก่อนเทพยุดา ในสกลเทวโลก,

(รับ) พวกข้ามาประชุม มาชุมนุมที่ศาลา



ขอให้เทพยุดา จงลงมาเป็นพยาน,

พวกข้ามาทำทาน มีทั้งการรักษาศีล



ขอให้ท่านพระอินทร์ ผู้มีศีลจงจดจำ,

เซ็นชื่อใส่แผ่นคำ พวกข้าทำตั้งแต่บุญ



อย่าได้เสื่อมไป ขอจดไว้ท่านพระอินทร์,

หากว่าท่านได้ยิน ผู้จำศีลขออ้อนวอน



ขอให้เสียงสะท้อน ไปฮอดบ่อนพระเมตไตย์,

พระองค์ผู้เมตไตย์ ขอจงได้แผ่เมตตา



พวกข้าขอลาลง จิตจำนงทุกประการ,

พวกข้าขอลาลง จิตจำนงทุกประการ

 

 

 กลอนอานิสงส์ของทาน

 

 

(นำ) ทานัง การให้ทาน คือสะพานไปสวรรค์,

(รับ) ควรให้ทานไปทุกวัน ดังพวกฉันบอกวิธี



กำจัดความตระหนี่ ไม่ให้มีในกมล,

อานิสงส์มีหลายล้น ทำให้คนเป็นเทวดา

 

 

จากแผ่นดินขึ้นชั้นฟ้า ก็เพราะว่าการให้ทาน,

เสวยสุขในวิมาน ก็เพราะทานเป็นเรือยนต์

 

 

ผลทานย่อมบันดล ทำให้คนไปสวรรค์,

แสนสุขแสนสำราญ ในวิมานสำราญองค์

 

 

ทุกๆท่านที่ประสงค์ อยากเป็นองค์พวกเทวัน ,

ควรให้ทานไปทุกวัน ดังพวกฉันบอกมาเทอญ

 

 

 กลอนหยายห่อข้าว

 

 

(นำ) โอโอ่ลูกเราเอ๋ย จงชดเชยการทำทาน

(รับ) วันนี้ยมบาล ท่านประทานให้แม่มา



เพื่อรับกุสลา ของลูกยาจงทำบุญ

เกื้อกูลและอุดหนุน ส่งกองบุญให้แม่เถิด



ตั้งแต่เจ้าพึ่งเกิด แสนประเสริฐแม่ดีใจ

กล่อมเกลี้ยงแต่เยาวัย จนกระทั่งโตเป็นนาย



สละบ้างอย่าเบื่อหน่าย พ่อและแม่จะคอยทาง

เห็นแต่คนทั้งหลาย เขามาหยายห่อข้าวน้อย



คอยลูกหญิงและชาย เจ้าช่างหายไม่เหลียวแล

เหลียวหาก็บ่อเห็น หรือจำเป็นจั่งใดหนา



เพื่อนๆได้เต็มตะกร้า แม่นี่หนาไม่ได้เลย

ลูกเอ๋ยจงสงสาร ดวงวิญญาณของแม่นา



ข้าวปั้นเพียงเล็กน้อย รสอร่อยจงทำทาน

แก่พระสงฆ์ผู้เบิกบาน ดวงวิญญาณก็จะได้



จำไว้นาลูกหนา แม่คอยท่าทุกเวลา

ลูกจ๋าแม่ลาก่อน ขออวยพรให้โชคดี

 

 

แหล่งข้อมูล:บทสรภัญญ์ พื้นบ้านอีสาน